Ik denk dat we na de aanslagen van 11 september onze angst niet zullen kwijtraken, we zullen er nog een tijd mee moeten leven. Na wat we gezien hebben en nu we kunnen vermoeden wat er in de toekomst mogelijk is, zouden we gestoord zijn als we niet bang waren. We zijn terecht bang.

 Ik zal nu als theologe spreken: alle grote wereldgodsdiensten vertellen ons dat één van de grote obstakels om wat sommigen het goddelijke noemen te kunnen ervaren, arrogantie is, hovaardij, een misplaatst soort trots. In de koran wordt de Arabieren voortdurend gewaarschuwd voor eigenwaan, omdat we het heilige alleen kunnen ervaren als we ons ego opgeven. Welnu, wij zijn getuige geweest van het ineenstorten van onze grote iconen, we zagen het World Trade Centre als een kaartenhuis ineenstorten, wij zagen het bezwijken onder de haat van de armen en berooiden en ik vind dat we de angst tot ons moeten laten spreken. We kunnen op twee manieren op angst reageren, óf zoals de extremistische fundamentalisten doen, met meer agressie, meer haat, meer wraak en vergelding, met het straffen van de ander, wie die ook moge zijn. Of we kunnen onze angst gebruiken om onszelf een nieuw besef te vormen van het heilige. De grote theoloog Rudolf Otto omschreef in de eerste helft van de twintigste eeuw de ervaring van het goddelijke, het heilige, als een mysterium terribile et fascinans, een mysterie dat niet alleen fascinerend is, iets dat ons op een verleidelijke wijze aantrekt, maar dat tevens iets is dat ons met angst en ontzag vervult en ons ten volle bewust maakt van onze eigen onbestendige, hachelijke positie op deze planeet, ons onmiskenbaar laat zien hoe afhankelijk we zijn van alles en iedereen en dat we geen zelfstandige uitweg hebben. Men hoeft niet gelovig te zijn om dat te kunnen beseffen. Als wij ons zouden realiseren hoe afhankelijk we zijn dan kunnen we dit creatief gebruiken om een groter gevoel van spiritualiteit op te bouwen. Wat op 11 september gebeurde was gruwelijk en tegelijkertijd een openbaring, een revelatie, een woord dat in zijn oorspronkelijke Latijnse vorm het afnemen van een sluier betekent. Even was een sluier weggerukt die tussen ons en de werkelijkheid lag. We zagen plotseling een realiteit die we voorheen niet goed zagen, we ervoeren voorheen niet volledig wat onze ware positie in de wereld is. We zaten vol blinde trots, arrogantie, we hadden een misplaatst gevoel van veiligheid, maar nu hebben we een blik op de werkelijkheid geworpen. En de angst die dat oproept moet een onderdeel zijn van die werkelijkheid, want om op het citaat van Joachim Fest over beschaving terug te komen, wij voelen nu dezelfde angst, hetzelfde gevoel van geen greep te hebben, dezelfde soort kwetsbaarheid als al die miljoenen mensen in ontwikkelingslanden elke dag weer ervaren. Dit inzicht kan ons helpen om te ervaren wat zij al vanaf hun geboorte ervaren, het besef geen greep op de werkelijkheid te hebben, dat iets de mens ineens van buitenaf kan treffen, ons onverwacht en onterecht vreselijk kan straffen en het gevoel van haat die dat oproept, dat is wat de moslims hun hele leven al voelen. Als we dit besef op een creatieve manier kunnen gebruiken om contact te leggen met in dit geval de islamitische wereld, als we onze eigen angsten dus als uitgangspunt gebruiken voor een nieuw begrip van wat de moslims al lang voelen dan zal er iets goeds komen uit deze verschrikking.

Mensen in de fundamentalistische bewegingen vechten voor hun overleving, ze zijn bang dat liberale samenlevingen hen zullen wegvagen en omdat ze met de rug tegen de muur worden gedrukt, slaan ze vaak met geweld terug, als een gewond dier. Terwijl ze dat doen vervormen ze het geloof waarvoor ze vechten. Omdat ze zich zo belegerd en bedreigd voelen benadrukken ze vaak de meer oorlogszuchtige, agressieve fragmenten uit hun Heilige Geschriften en negeren de passages die over compassie, begrip, goedheid en tolerantie handelen. Het zijn zowel religieuze vertekeningen als wanhopige pogingen om de leegte in een samenleving op te vullen. Ik denk dat wij de geloofsovertuiging van islamitische, christelijke en joodse fundamentalisten moeten bestuderen om te ontdekken dat zij in hun leer proberen angsten tot uiting te brengen, en een woedde die geen enkele samenleving na 11 september met een gerust hart kan negeren. Ik durf er niet aan te denken wat er zal gebeuren als we geen les uit die aanslagen leren. Tenzij we leren, voorzie ik gruwelijke catastrofes, ik voorzie de mogelijkheid dat terroristen proberen een oorlog uit te lokken, ik voorzie nucleair terrorisme, ik voorzie de mogelijkheid van een kernoorlog in Azië. India en Pakistan hebben kernwapens. We leven in een zeer beangstigend tijdperk en het afschieten van kruisraketten op lege kampen van Osama Bin Laden is zinloos. We zullen de kern van het probleem moeten oplossen. We moeten in ons eigen hart kijken en ons afvragen wat wíj hebben bijgedragen aan dit conflict. Elke keer dat een IRA-bom in Londen explodeerde werden de gewone Britten zich steeds bewuster van het feit dat dit het resultaat was van het Britse beleid in Ierland tijdens de laatste 400 jaar. Het is dit wijd verbreide besef in het Verenigd Koninkrijk dat het vredesproces in Noord Ierland heeft mogelijk gemaakt. Er kan geen vrede bestaan met de islamitische wereld tot ook wij ons eigen aandeel beseffen in het veroorzaken van deze gruwelijke puinhoop. Alleen op die wijze kunnen we onvoorstelbare catastrofes voorkomen.

Interview tussen de journalist Stan van Houcke  en Karen Armstrong      Bron:www.vpro.nl/