Fundamentalisme leidt niet automatisch tot terrorisme. Dat is het standpunt van de Arabist Ruud Peters, die als deskundige optrad in het Hofstad proces. Peters uitspraak verwijst naar een stellingname waaraan hij al jaren consequent vasthoudt in zijn academische werk. Het eerste portret in een reeks over islamkenners en -denkers.

Ruud Peters, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, geniet internationale bekendheid als deskundige op het gebied van het islamitisch recht en de doctrine van de jihad. In 1995 werd hij opgeroepen als getuige-deskundige in het proces tegen de blinde Egyptische Sheik Umar Abd al-Rahman, het vermeende brein achter de bomaanslag op het WTC in New York in 1993. Hoewel dat optreden uiteindelijk niet doorging, is Peters sindsdien een veelgevraagd expert in terrorisme zaken.

Getuige-deskundige
In 2003 trad hij op als getuige-deskundige in de rechtszaak tegen twaalf terreurverdachten in Rotterdam. Zijn uitspraak dat fundamentalisme niet automatisch tot terrorisme leidt, droeg er toe bij dat de verdachten uiteindelijk werden vrijgesproken. Dit tot frustratie van openbaar aanklager Valente die al eerder zijn aantijging als zou Peters' banden met radicaal islamitische groepen onderhouden, had moeten intrekken.

Ondanks controverse werd Peters in 2005 opnieuw gevraagd werd op te treden in de rechtszaak tegen Mohammed B., de moordenaar van filmmaker Theo van Gogh, en tegen andere leden van de Hofstadgroep.

In het Hofstadproces hadden zowel de aanklagers als de verdediging voordeel van Peters' analyse. Zijn bevinding dat de in beslag genomen computers van de veertien verdachten vrijwel dezelfde documenten bevatten, hielp het Openbaar Ministerie om aan te tonen dat zij samenwerkten en dus konden worden beschouwd als een terroristische organisatie. Maar in het voordeel van de verdediging herhaalde hij zijn stelling dat radicale ideeën niet noodzakelijkerwijs tot geweld hoeven te leiden. Dit droeg ertoe bij dat in het uiteindelijke vonnis alleen actieve leden werden veroordeeld.

Verklaring
Peters' stelling dat een fundamentalistische ideologie niet automatisch tot terroristische daden leidt, verwijst naar een debat onder kenners van de islam: over de vraag of het gedrag van sommige moslims kan worden verklaard uit de teksten waarin zij geloven of uit hun historische en sociaal-economische omstandigheden.

Binnen de vakwereld geldt Peters als een icoon van de laatste benadering. Er bestaat niet zoiets als een 'essentiële' islam die alles verklaart. De religieuze en politieke praktijk in de verschillende landen van de Arabische wereld bewijst dat een godsdienst als de islam zich leent zich voor vele interpretaties. Het gedrag van moslims wordt niet bepaald door teksten maar door de sociale werkelijkheid, die ertoe leidt dat bepaalde groepen op bepaalde momenten in de geschiedenis de teksten op een bepaalde manier interpreteren.

Jihad
Peters verwierf in de jaren '70 faam met een proefschrift over de jihad, waarin hij het toen vernieuwende inzicht naar voren bracht dat er niet één jihad-leer bestond, maar dat moslims het concept van de jihad in de geschiedenis op verschillende manieren hadden geïnterpreteerd, afhankelijk van de omstandigheden waarin ze zich bevonden.

In zijn analyse voor de Amsterdamse rechtbank laat Peters zien dat hetzelfde geldt voor de fundamentele islamitische doctrine van het monotheïsme, tawhid, die een centrale rol speelt in de ideologie van de Hofstadgroep. Volgens radicale moslims vereist tawhid dat het gedrag van een mens volledig samenvalt met de Goddelijke Wet - zoals die door henzelf wordt geïnterpreteerd - en is eenieder die daarvan afwijkt een ongelovige die in principe mag worden gedood. Deze opvatting van tawhid is echter marginaal in de islamitische geschiedenis en het feit dat een aantal hedendaagse jonge moslims juist deze excentrieke interpretatie omarmen, kan niet worden verklaard uit enige islamitische tekst.

Identiteitsproblemen
Als het niet de teksten zijn, welke factoren verklaren dan volgens Peters de radicalisering onder moslimjongeren? Peters noemt identiteitsproblemen als een belangrijke oorzaak, maar ook de aanval op hun religie door politici en opiniemakers sinds de 'Fortuyn-revolutie'.

Vlak na de moord op Theo van Gogh waarschuwde Ruud Peters al dat het harde integratiebeleid en de scherpe polemiek tegen de islam in de media ertoe leiden dat moslims zich afkeren van de Nederlandse samenleving. Peters erkent het islamitisch terrorisme als een serieuze bedreiging, maar de wijze waarop Nederlandse politici en publieke opiniemakers hierop reageren, werkt in zijn ogen averechts. Islamisering en in sommige gevallen radicalisering zijn juist een reactie op de polarisatie in de samenleving en de harde toon in het debat.