'De kern van fundamentalisme is de angst voor de ander. Het is de taak voor degenen die niet bang zijn, om te kijken op welke manier we nader tot elkaar kunnen komen.' Aldus Karen Armstrong.

Door empathie en mededogen te prediken, moest het geweld tussen mensen worden beperkt. In haar boeken bestrijdt Armstrong het idee dat religie vandaag de dag juist wél een wig tussen mensen drijft. 'De oneerlijke verdeling van macht in de wereld zorgt voor instabiliteit, niet religie', benadrukt ze in een hotel aan de Amsterdamse Herengracht. 'Het Westen heeft een onevenredige hoeveelheid macht en het deel van de wereld dat zich misbruikt voelt door deze macht, heeft nu een effectievere manier gevonden om terug te vechten: door de technologische ontwikkelingen. Het verwarrende is dat mensen hun ideologieën vaak op een religieuze manier uitdrukken.'

Moslimextremisme heeft volgens haar niks te maken met religie, terreur wordt gemotiveerd door politieke overwegingen. 'Moslims hebben politiek en religie juist altijd strikt gescheiden - politiek was een smerige zaak. Moslimsextremisme komt voort uit woede. Vergelijk het eens met de IRA: toen de IRA zei dat ze in naam van het katholicisme vocht, hoorde je niemand over katholiek terrorisme. Omdat het niet ging om religie of over het katholicisme, het was politiek.'

.

*) Hoe komt het dat terreur die door moslims wordt gepleegd wél als een religieuze daad wordt gezien ?

.

'Omdat het westerse politici goed uitkomt alles op religie af te schuiven. Zo hoeven ze hun eigen beleid niet onder ogen te zien. Het feit dat we Saddam Hussein gesteund en bewapend hebben bijvoorbeeld. Daar praten we liever niet meer over. Dat is overigens ook de reden dat Saddam voor een relatief klein vergrijp is opgehangen. Stel je voor dat zijn grote misdaden aan de orde zouden komen, dan zou ook de betrokkenheid van de Verenigde Staten en Engeland weer boven tafel komen. Dat het Westen Saddam geld stuurde, een week nadat hij de Koerden had vergast bijvoorbeeld. Dat willen we niet horen in de rechtszaal.

Als de islam in essentie gewelddadig zou zijn, dan zou dat terug te zien zijn in de geschiedenis. Toegegeven: Mohammed vocht, maar dat was om zijn geloofsgemeenschap te verdedigen. Verdediging is de enige vorm van geweld die de Koran toestaat. Soms moet er worden gevochten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vochten wij tegen Hitler. En iedereen misdraagt zich in een oorlog. Mohammed zag dat en daarom stopte hij de oorlogvoering uiteindelijk. Maar dát wil het Westen niet zien omdat het goed uitkomt hem als een oorlogszuchtige strijder af te schilderen.'

.

*) In het boek The Truth about Muhammad - Founder of the World's Most Intolerant Religion toont Robert Spencer aan dat gewelddadige moslimradicalen inspiratie putten uit het verhaal van het leven van Mohammed. Zo bezien zou je kunnen stellen dat de islam geweld stimuleert ?

.

'Sommige radicalen hebben een vertekend beeld van het leven van de profeet - ze concentreren zich alleen maar op de oorlogen en vergeten het deel waarin Mohammed het geweld opgeeft. Ze nemen een klein stukje uit het verhaal. Dat is trouwens heel gebruikelijk, alle fundamentalisten doen het: joden, christenen en moslims. Joodse fundamentalisten gebruiken dat stuk uit de Bijbel waarin God zegt: 'Verdrijf de mensen die in dit land wonen', en negeren wetten als 'eer uw naaste'.

.

*) Wat vindt u van de manier waarop we in Nederland omgaan met de islam ?

.

'Nederlanders gaan prat op hun liberale houding - ik noem jullie wel eens pathologisch liberaal. Aan die liberale houding zitten fantastische aspecten zoals het verkennen van de mogelijkheden op het gebied van euthanasie. Maar jullie zijn totaal in verwarring over de intolerantie tegenover de moslimgemeenschap. Er heerst een grote angst dat jullie cultuur wordt aangetast. Nederlanders begrijpen nu, net als wij in Engeland, misschien een heel klein beetje hoe het voor onze oude koloniën was toen wij daar binnenvielen en de samenlevingen voor altijd veranderden. Dat is de pijn van het kolonialisme. Dit, wat er nu gebeurt, is de tweede fase van het kolonialisme. Wij lieten regimes achter die veel van de voormalige koloniën onleefbaar maakten. En nu, of we dat nu leuk vinden of niet, zijn we een multiculturele samenleving.

Daarbij worden we steeds meer één wereld als gevolg van de technologische ontwikkelingen. Wat er vandaag in Irak of Gaza gebeurt, heeft morgen gevolgen voor New York of Londen. Dat is een pijnlijke realiteit die verklaart waarom mensen zich terugtrekken in hun eigen ideologie. Of dat nu de islam is of het secularisme - er bestaat immers ook fundamentalistisch secularisme. De kern van fundamentalisme is de angst voor de ander. Het is de taak voor degenen die niet bang zijn, om te kijken op welke manier we nader tot elkaar kunnen komen.'

.

*) De Egyptisch-Zwitserse filosoof Tariq Ramadan heeft een leerstoel gekregen aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Sommigen zeggen dat Ramadan er op uit is Europa te islamiseren en dat Nederland met hem het paard van Troje heeft binnengehaald. Wat vindt u daarvan?

.

'Die angst doet denken aan de Amerikaanse angst voor communisten. Tariq Ramadan is precies het soort moslim dat we zouden moeten aanmoedigen. Hij zet zich in voor een vreedzame samenleving. En nee, natuurlijk zegt hij niet precies wat we willen horen, maar waarom zou hij? Het is een dialoog. Hij hoeft niet mee te buigen en te veranderen in een Nederlander. We moeten leren leven met onze verschillen.'

.

*) Zou religie ook een prominente rol moeten spelen bij ontwikkelingssamenwerking - door lokale geestelijken te betrekken bijvoorbeeld ?

.

'Religie is zo diep in mensen verankerd, dat kun je niet negeren. Het is één van de ingrediënten van een samenleving. Daar heb je rekening mee te houden, net zoals je rekening houdt met de economie, de politiek, de cultuur. Het is beledigend wanneer je het alleen maar over de economie wilt hebben - daarmee trap je mensen op hun ziel. Als we ons met een ander land gaan bemoeien, moeten we er dus voor zorgen dat we iets afweten van de religie van de bevolking. Wat zijn de belangrijke feestdagen en rituelen? Wat is absoluut not done? Wanneer je daar geen rekening mee houdt, kun je mensen, ongewild, vreselijk beledigen.'

.

*) Onlangs concludeerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid dat er sprake is van een comeback van religie in het publieke domein van Nederland. Hoe verklaart u dat?

.

'Deze ontwikkeling zie je wereldwijd. We worden elke dag geconfronteerd met lijden, of het nu de tsunami of een aanslag is. Dat doet ons pijn. Onze technologie lost die pijn niet op. We kunnen ook niet meer goed met de dood omgaan in onze cultuur. Mijn moeder is onlangs overleden, het was een verschrikkelijke dood omdat het ziekenhuis haar niet wilde laten sterven. Je gaat immers niet naar het ziekenhuis om te sterven. We weren de pijn uit ons leven, maar we zien het overal om ons heen. Dat maakt mensen ziek en daarom zijn ze op zoek naar iets spiritueels. Bovendien: we zijn altijd spirituele wezens geweest.'

.

Armstrong voegt de daad bij het woord: ze reist de hele wereld over om te praten over religie. Haar boodschap is: ga de dialoog aan en leer luisteren naar de ander. Echt luisteren betekent volgens haar de bereidheid tonen je te laten beïnvloeden en niet per se vast te houden aan je eigen ideeën. Vorig jaar zat ze in de denktank Alliance of civilisations, een initiatief van de premier van Spanje dat door de Verenigde Naties werd georganiseerd. Doel was om praktische richtlijnen te ontwikkelen om de groei van extremisme wereldwijd in te dammen. 'Iedereen stemde unaniem in met het idee dat er een politieke oplossing moet worden gevonden voor het conflict tussen de Israëli's en de Palestijnen', zegt ze. 'Dát is het symbolische hart van het probleem. Wanneer dat niet wordt opgelost, kunnen al onze andere aanbevelingen - op het gebied van educatie, migratie, jeugdbeleid en media - zo het raam uit. Het is niet zo dat Osama Bin Laden zich daadwerkelijk bekommert om Palestina, maar hij kent zijn publiek, hij wéét dat hij het er over moet hebben om mensen naar hem te laten luisteren. Als dit conflict kan worden opgelost dan halen we de extremisten een heleboel wind uit de zeilen.'